بازجویی در نگاه قرآن، صرفاً یک اقدام شکلی یا فنی نیست؛ لحظهای اخلاقی و انسانی است که حقیقت، کرامت و مسئولیت در کنار هم مینشینند. در این لحظهٔ حساس، کلمات میتوانند بسازند یا ویران کنند، و شیوهٔ مواجهه با انسان حتی در مقام متهم—آیینهٔ عدالت ماست. قرآن برای این مرحله، اصولی روشن از احترام، صداقت، استماع و پرهیز از خشونت ترسیم میکند تا حقیقت با کمترین خطا و بیشترین حرمت آشکار شود. این نوشتار با رویکرد اخلاقی–تفسیری، از آیات الهام میگیرد و آنها را به زبان تجربهٔ امروز عدالت ترجمه میکند؛ زبانی که هم به قاضی و بازجو و وکیل کمک میکند و هم به جامعهای که میخواهد عدالت را انسانیتر ببیند.
حرمت انسان و اصل انصاف در آیات؛ چارچوب اخلاق بازجویی در قرآن
نخستین پیام قرآن دربارهٔ مواجههٔ قضایی، یادآوری کرامت انسان است. هر نسبت و اتهامی باید زیر پرچم حرمت بنیآدم بررسی شود؛ حرمت از انسان سلب نمیشود حتی وقتی او متهم است. این کرامت، ریشهٔ انصاف در بازجویی است و اجازه نمیدهد ابزار حقیقتیابی، به ابزار تحقیر و حذف انسانیت تبدیل شود.
«وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ…» (اسراء/۷۰)
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ…» (نساء/۱۳۵)
آیهٔ ۸ مائده نیز هشدار میدهد که کینه یا فشار اجتماعی نباید عدالت را کج کند: «وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا…». این روح آیات، در عمل یعنی: بازجویی باید از پیشداوریها پاک، و بر مدار سنجش منصفانهٔ دادهها باشد. در فرهنگ حقوقی ایران، این نگاه با اصل ۳۸ قانون اساسی (منع شکنجه و بیاعتباری اقرارِ تحت اجبار) همداستان است؛ چراکه حفظ کرامت و انصاف، شرط اعتماد به نتیجهٔ بازجویی است.
اصول اخلاقی قرآن در مواجهه با متهم: احترام، پرهیز از توهین، حفظ آرامش و رعایت مرزهای انسانی
اخلاق قرآنی در بازجویی با زبان گفتار آغاز میشود: «قُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا» (احزاب/۷۰). گفتارِ سنجیده، پرخاش و تحقیر را کنار میگذارد و به احترام، شفافیت و آرامش میدان میدهد. «قَوْلًا كَرِيمًا» (اسراء/۲۳) گرچه در سیاق خانواده آمده، اما معیار کلیِ ادب گفتاری را نشان میدهد. در فضای بازجویی، هر کلمه باید با نیت حقیقت و حفظ کرامت سنجیده شود.
- خط آغاز: مخاطب را «انسان» ببینیم، نه «پرونده»؛ از خطابهای محترمانه و بیتهدید استفاده شود.
- پرهیز از توهین و برچسبزنی؛ از کنایههای تحقیرآمیز و پیشگوییهای گناهکارانه خودداری شود.
- تنظیم تن صدا و وقفهها؛ آرامشِ بازجو، آرامشِ فرایند را میسازد.
- شفافیت دربارهٔ حقوق: حق سکوت، حق وکیل، حق تصحیح اظهارات.
- حفظ مرزهای انسانی: فاصلهٔ مناسب، حرمت بدن، ممنوعیت تهدید و فشار روانی.
نکات برجسته
- معیار قرآنیِ گفتار سنجیده (قول سدید) با «بازجویی حرفهای» هممعناست: پرسشهای روشن، بیابهام، بیتعرض.
- سلام و احترام آغاز جلسه (نساء/۸۶) پیامِ امنیت میدهد و اضطراب را میکاهد.
- حفظ کرامت، هم اخلاقی است و هم کارکردی: اعتماد متهم را برای روایت دقیق بالا میبرد.
صداقتِ بازجو و نقش آن در حقیقتیابی
قرآن، صداقت را نهفقط برای شاهد و متهم، که برای مجری فرایند نیز میخواهد: «كُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ» (توبه/۱۱۹). بازجوییِ اخلاقی، با وعدههای واقعی، ثبت دقیق زمان و پرسشها، و بیان روشن حدود و حقوق طرف مقابل پیش میرود. «وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ» (بقره/۴۲) یعنی از اختلاط حقیقت با اغواگری و تکنیکهای فریبکارانه پرهیز شود.
- شفافیت روش: توضیح هدف جلسه، نحوهٔ ضبط، امکان استراحت و حق مشاورهٔ حقوقی.
- صداقت در مستندسازی: ثبت عینیِ گفتهها، پرسشهای بدون القا، و یادداشتِ سکوت یا تردیدها.
- مرزبندی اخلاقی: پرهیز از وعدهٔ خلاف واقع، تهدید ضمنی، یا «معاملهٔ اعتراف».
نتیجهٔ صداقت بازجو، دادهای قابل اتکا برای قاضی و دفاع است. در تجربههای قضایی، پروندههایی که با مستندسازی صادقانه پیش میروند، کمتر در مرحلهٔ تجدیدنظر یا دیوان عالی با چالش اعتبار روبهرو میشوند؛ چون منبع خطا—یعنی ابهام و فریب—کاهش یافته است.
استماع کامل و پرهیز از قضاوت شتابزده؛ از «فَتَبَيَّنُوا» تا «وَلَا تَقْفُ»
«إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا» (حجرات/۶) قاعدهٔ زرین تحقیق را به ما میآموزد: تأیید و راستیآزمایی قبل از حکم. «وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ» (اسراء/۳۶) نیز هشدار میدهد که پیروی از گمان، جایگزین علم نشود. در بازجویی، استماع کامل یعنی شنیدن روایت تا انتها، قطع نکردن پاسخها و ثبت اختلافهای زمانی یا مکانی بدون قضاوت فوری.
- تکنیکهای استماع: بازپرسشِ بازتابی (برای فهم دقیق)، سکوتِ هدایتگر، خلاصهسازیِ منصفانه.
- تفکیک داده از تفسیر: آنچه متهم گفت، آنچه بازجو برداشت کرد، و آنچه باید راستیآزمایی شود.
- پرهیز از عجله: اختصاص وقت کافی برای روایتهای حساس، بهویژه در پروندههای مالی و قتل.
این قاعده، هم اخلاقی است و هم علمی: شنیدن کامل، احتمال «اعترافات اشتباه» و «آلودگی حافظه» را کم میکند و مسیر بررسی ادلهٔ تکمیلی را روشنتر میسازد.
خط قرمزهای رفتاری: تحقیر، فشار و تحمیل اعتراف از منظر اخلاق قرآنی
قرآن ریشهٔ خشونت کلامی و رفتاری در فرایند حقیقتیابی را میخشکاند. «وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا» (مائده/۸) و «وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ» (بقره/۱۹۰) معیارهای عامِ پرهیز از تعدیاند. همچنین «لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ» (بقره/۲۵۶)، هرچند در سیاق باور دینی است، اما یک اصل اخلاقی کلانِ ضد اجبار را یادآور میشود. تحمیل اعتراف، تحقیر، تهدید یا خستگیدهیِ عامدانه، هم با اخلاق قرآنی ناسازگار است و هم با قانون.
مقایسهٔ دو رویکرد در بازجویی
- رویکرد قرآنی–انسانی: گفتوگوی آرام، پرسشهای روشن، ثبت شفاف، امکان استراحت، احترام به حق وکیل.
- رویکرد قهرمحور: فشار روانی، تحقیر، القای پاسخ، وعدهٔ کاذب؛ نتیجهٔ محتمل: اعترافِ آلوده و بیاعتبار.
در حقوق ایران، اصل ۳۸ قانون اساسی و مواد آیین دادرسی، اقرارِ ناشی از اکراه را بیاعتبار میشناسند. این همصداییِ شریعت و قانون، تضمین میکند که حقیقت با روشهای انسانی بهدست آید، نه با شکستن مرزهای اخلاق.
پیامدهای نقض اخلاق بازجویی بر عدالت و سلامت پرونده
بیاعتنایی به اخلاق بازجویی، هزینهٔ سنگینی برای حقیقت و عدالت دارد. نخست، خطر اعترافات اشتباه بالا میرود؛ حافظهٔ انسان زیر فشار، مستعد خطاست و پاسخهای القایی را ناخودآگاه میپذیرد. دوم، ادلهٔ بهدستآمده از طریق ناسالم، در مراحل بعدی دادرسی زیر سؤال میرود و هزینهٔ زمانی–مالی فرایند را افزایش میدهد. سوم، بیاعتمادی اجتماعی نسبت به عدالت، بازتولید میشود.
- تضعیف قابلیت اتکای پرونده: احتمال نقض در تجدیدنظر و دیوان عالی.
- آلودگی ادله: مخدوششدن شهادت، تناقض در اقاریر، و بیاعتباری ضبطها.
- پیامد انسانی: تشدید رنج قربانی و متهم، قطبیسازی خانوادهها و افکار عمومی.
چالش و راهحل
- چالش: فشار روانی و کمبود وقت در پروندههای حساس. راهحل: برنامهریزی مرحلهای، تقسیم جلسات، و استفاده از تیمهای چندرشتهای (حقوق، روانشناسی، جرمشناسی).
- چالش: سوگیری تأییدی. راهحل: استفاده از چکلیستهای خنثی، مرور متقابل یادداشتها و نظارت همتا.
بازخوانی مفهوم «احسان» و نقش آن در رفتار با انسان—even در جایگاه متهم
اخلاق قرآنی، عدالت را با «احسان» کامل میکند. احسان یعنی فراتر رفتن از حداقلهای قانونی بهسوی بهترین شیوهٔ ممکن. «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ» (نحل/۹۰) و «ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ» (فصلت/۳۴) به ما میآموزند که حتی در لحظهٔ سختِ مواجهه با اتهام، خیر عمومی با نرمیِ حکیمانه بهتر تأمین میشود.
- در عمل: فراهمکردن آب و استراحت، توضیح شفاف حقوق، زمانبندی انسانی جلسات، و پرهیز از شبانهکاری فرساینده.
- هدف: کاهش خطا، افزایش همکاری، و تولید روایتی نزدیکتر به حقیقت.
احسان، نه سستی در قانون، که احترام به کرامت انسانی برای رسیدن دقیقتر به حقیقت است؛ پلی میان «عدالتِ سخت» و «انسانیتِ نرم» که در کنار هم، دقت و آرامش میآفرینند.
جمعبندی: اخلاق بازجویی در قرآن، بر کرامت، انصاف و پرهیز از خشونت بنا شده است
بازجوییِ مبتنی بر اخلاق قرآنی—بر مدار کرامت، قولِ سدید، استماعِ کامل و پرهیز از تعدی—حقیقت را روشنتر و عدالت را انسانیتر میکند. وقتی انسان در مرکز قرار میگیرد، نهتنها احتمال اعترافات اشتباه کاهش مییابد، بلکه مستندات پرونده نیز استوارتر میشود و اعتماد عمومی به عدالت بالا میرود. اگر در پروندهای حساس با چالش نحوهٔ بازجویی، طراحی خط دفاع یا ارزیابی اعتبار اظهارات روبهرو هستید، تماس و مشاورهٔ حرفهای میتواند به برنامهریزی اخلاقی–حقوقی فرایند کمک کند؛ برنامهای که هم به حقیقت وفادار است و هم به انسان.
سوالات متداول
۱) آیا استناد به آیات در بازجویی، به معنای دخالت دین در فرایند قضایی است؟
این متن، آیات را بهمنزلهٔ اصول اخلاقیِ جهانی—کرامت، انصاف، صداقت و استماع—بهکار میگیرد؛ اصولی که با حقوق موضوعه نیز هماهنگاند (مانند اصل ۳۸ قانون اساسی و قواعد آیین دادرسی). هدف، تحمیل شریعت به فرایند نیست؛ بلکه الهامگیری از منابع معنوی برای انسانیترکردن روشهاست، تا کیفیت ادله بالا برود و خطر خطا کاهش یابد.
۲) اگر متهم بهدروغگویی مشهور باشد، لزوم احترام و استماع کامل همچنان برقرار است؟
بله. «فَتَبَيَّنُوا» و «وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ» معیارهاییاند که سوابق و شهرت را بهتنهایی کافی نمیدانند. احترام و استماع کامل نه پاداشِ صداقت، که روشِ دسترسی به آن است. با شنیدنِ کامل و راستیآزمایی مرحلهای، هم کرامت حفظ میشود و هم احتمال کشف تناقضها و راستیِ روایت افزایش مییابد.
۳) چگونه میتوان فشار زمان را با الزامات اخلاقیِ بازجویی جمع کرد؟
راهکار، مدیریت مرحلهای است: جلسات کوتاهتر و هدفمند، استفاده از چکلیستهای بیطرف، خلاصهسازی منصفانه و تعیین تکالیف تحقیق برای بین جلسات. این روش، با حفظ احترام و آرامش، کیفیت داده را بالا میبرد و از فرسودگی جلوگیری میکند. نتیجهٔ عملی آن، مستنداتی استوارتر و کاهش احتمال نقض در مراحل بعدی رسیدگی.
۴) آیا تکنیکهای «پرسش القایی» در اخلاق قرآنی پذیرفتنیاند؟
پرسش القایی، مرز حقیقت را مخدوش میکند و با «قول سدید» و «ولا تلبسوا الحق بالباطل» سازگار نیست. جایگزین اخلاقی، پرسشهای باز، بازتابگرفتن از پاسخ طرف مقابل و تفکیک روایت از تفسیر است. این رویکرد، فضای امن گفتوگو را حفظ میکند و احتمال اعترافات اشتباه را کاهش میدهد.
۵) نقش «احسان» در پروندههای سنگین مانند قتل چیست؟
در پروندههای سنگین، فشار روانی شدید است. احسان یعنی طراحی فرایندی انسانی: زمانبندی معقول، استراحت، توضیح حقوق، و پرهیز از شبانهکاری فرساینده. این رفتار، نه تساهل با جرم، که تضمین کیفیت ادله است. تجربه نشان میدهد طرفین در چنین فضایی، روایت دقیقتری ارائه میکنند و زمینهٔ عدالتِ پایدار فراهم میشود.
منابع پیشنهادی برای مطالعهٔ بیشتر:
- United Nations, Principles on Effective Interviewing for Investigations and Information Gathering (The Méndez Principles), 2021.
- علامه طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل آیات عدالت و قولِ سدید (احزاب/۷۰؛ نحل/۹۰؛ مائده/۸).
