ساعت نزدیک ظهر است. گوشیتان را چک میکنید و ناگهان با یک پیامک ثنا روبهرو میشوید: «ابلاغ رأی دادگاه». وارد سامانه میشوید و با تعجب میبینید برای شما «حکم غیابی» صادر شده؛ بدون اینکه در هیچ جلسهای حاضر شده باشید یا حتی دقیقاً بدانید پرونده در چه مرحلهای است. پرسشهای پشتسرهم سراغتان میآید: چرا حکم غیابی صادر شده؟ آیا میتوانم اعتراض کنم؟ اگر دیر اقدام کنم چه میشود؟
این مقاله برای همین لحظهها نوشته شده است؛ زمانی که اضطراب، ابهام و ترس از آینده، همزمان به سراغ شما و خانوادهتان میآید. در ادامه، به زبان ساده توضیح میدهیم «حکم غیابی» چیست، چگونه و در چه مهلتی میتوان به آن اعتراض کرد، چه محدودیتهایی وجود دارد و مهمتر از همه، در واخواهی چه نکات دفاعی را نباید نادیده گرفت.
حکم غیابی چیست و چه فرقی با حکم حضوری دارد؟
برای فهم درست اعتراض به حکم غیابی، باید ابتدا خود «حکم غیابی» و تفاوت آن با حکم حضوری را بشناسیم. در سادهترین تعریف، حکم غیابی رأیی است که دادگاه کیفری علیه متهم صادر میکند در حالیکه متهم در هیچیک از جلسات دادرسی حاضر نشده و لایحه دفاعیه هم نداده است.
شرایط کلی صدور حکم غیابی
بر اساس قانون، وقتی امکان دسترسی به متهم فراهم نمیشود یا با وجود ابلاغ قانونی در جلسات دادگاه حاضر نمیگردد، قاضی میتواند در غیاب او رسیدگی را ادامه داده و حکم صادر کند. بهطور خلاصه:
- متهم در جلسات دادگاه حاضر نشده است.
- لایحه دفاعی، وکیل یا نماینده معرفی نکرده است.
- ابلاغها به صورت قانونی انجام شده، اما متهم عملاً در دفاع شرکت نکرده است.
در مقابل، «حکم حضوری» زمانی صادر میشود که متهم شخصاً یا از طریق وکیل در جریان دادرسی حضور داشته یا دستکم یکبار در جلسه حاضر شده و دفاع کرده باشد.
تفاوت عملی حکم غیابی و حضوری
تفاوت مهم این دو نوع حکم در «راه و مهلت اعتراض» است. در حکم حضوری، معمولاً مسیر اعتراض مستقیماً «تجدیدنظر» است. اما در حکم غیابی، قانون به متهم این فرصت را داده که ابتدا در همان دادگاه صادرکننده رأی، «واخواهی» کند؛ یعنی از خود همان قاضی بخواهد دوباره موضوع را با حضور او بررسی کند.
بنابراین اگر شما حکم غیابی دریافت کردهاید، به این معناست که قانون هنوز «یک شانس ویژه» برای دفاع مستقیم در همان شعبه برایتان نگه داشته است؛ البته به شرطی که مهلتها و تشریفات واخواهی را درست رعایت کنید.
در چه پروندههایی بیشتر با حکم غیابی روبهرو میشویم؟
حکم غیابی فقط محدود به یک نوع جرم نیست و میتواند در طیف وسیعی از پروندهها دیده شود؛ از جرایم سبکتر تا پروندههای بسیار سنگین. در عمل، موارد زیر از شایعترین سناریوهای صدور حکم غیابی هستند:
- پروندههای ضربوجرح، تهدید و نزاع خیابانی که متهم محل سکونت خود را عوض کرده است.
- پروندههای مالی مثل کلاهبرداری یا خیانت در امانت که متهم از ترس بازداشت، خود را پنهان کرده است.
- پروندههای خانوادگی مانند ترک انفاق یا مزاحمت خانوادگی که متهم احضاریهها را جدی نگرفته است.
- پروندههای سنگینتری که متهم در بازداشت یا زندان دیگری است و ابلاغ یا اعزام او بهدرستی مدیریت نشده است.
در همه این موارد، متهم و خانوادهاش معمولاً تازه زمانی متوجه موضوع میشوند که «حکم غیابی» روی سامانه یا پیامک ثنا ظاهر شده و فرصت تصمیمگیری بسیار محدود است. در چنین پروندههایی، بهویژه اگر اتهام سنگین باشد، همکاری با یک وکیل متخصص دفاع و وکالت کیفری میتواند مسیر پرونده را بهطور جدی تغییر دهد.
مهلت اعتراض به حکم غیابی (واخواهی) چقدر است؟
یکی از حساسترین بخشها در اعتراض به حکم غیابی، «مهلت واخواهی» است. اگر این مهلت از دست برود، عملاً مهمترین فرصت شما برای دفاع مستقیم در همان دادگاه از بین میرود.
مهلت واخواهی برای اشخاص مقیم ایران
برای متهمانی که در ایران سکونت دارند، مهلت واخواهی از تاریخ ابلاغ واقعی یا قانونی رأی، معمولاً ۲۰ روز است. این ۲۰ روز از تاریخی محاسبه میشود که رأی در سامانه ثنا برای شما قابل مشاهده شده و پیامک ابلاغ ارسال میگردد.
مهلت واخواهی برای افراد مقیم خارج از کشور
اگر متهم در خارج از کشور زندگی میکند، قانون به دلیل فاصله و محدودیت دسترسی، مهلت بیشتری در نظر گرفته است. این مهلت معمولاً دو ماه از تاریخ ابلاغ است. البته در عمل، نحوه ابلاغ و امکان اثبات محل اقامت میتواند روی محاسبه مهلت اثر بگذارد و نیاز به بررسی دقیق حقوقی دارد.
اگر از مهلت واخواهی جا بمانیم چه میشود؟
اگر مهلت قانونی واخواهی سپری شود، اصل بر این است که دیگر امکان واخواهی وجود ندارد و باید سراغ تجدیدنظر رفت (اگر هنوز مهلت تجدیدنظر باقی مانده باشد). در مواردی استثنایی، اگر بتوانید ثابت کنید اصولاً از رأی باخبر نشدهاید یا ابلاغ بهطور اساسی دچار اشکال بوده است، ممکن است هنوز بتوان در مورد مهلت بحث کرد؛ اما اینگونه موارد، پیچیده و مبتنی بر دفاع فنی هستند و بدون بررسی دقیق یک وکیل، ریسک بالایی دارند.
مراحل عملی اعتراض به حکم غیابی (ثبت واخواهی)
بعد از دریافت حکم غیابی، مهمترین اقدام شما «ثبت واخواهی» است؛ یعنی اعلام رسمی اعتراض به رأی در همان شعبه صادرکننده حکم. این کار چند مرحله اصلی دارد:
۱. مطالعه کامل رأی و مشخصات پرونده
پیش از هر چیز، متن کامل رأی را از سامانه ثنا دریافت و با دقت مطالعه کنید. به موارد زیر توجه ویژه داشته باشید:
- شماره پرونده و شماره دادنامه
- شعبه صادرکننده رأی و نام دادگاه
- عنوان اتهام و مواد قانونی استنادی
- میزان مجازات، جزای نقدی، دیه یا سایر آثار حکم
- توضیحات قاضی در مورد ادله و استدلال حکم
۲. تنظیم لایحه واخواهی
واخواهی فقط یک «فرم» یا «تیک سامانهای» نیست. شما باید یک لایحه نسبتاً منظم تنظیم کنید و در آن، علاوه بر اعتراض کلی به حکم، چند نکته را روشن نمایید:
- اعلام اینکه رأی غیابی بوده و اکنون شخصاً یا از طریق وکیل درخواست رسیدگی مجدد دارید.
- شرح خلاصه ماجرا از نگاه خودتان و ایرادهای اساسی به رأی.
- اشاره به هرگونه نقص در ابلاغ، عدم اطلاع واقعی، یا عدم امکان حضور.
- معرفی شهود، اسناد، فیلمها یا سایر ادلهای که قبلاً بررسی نشدهاند.
۳. ثبت واخواهی در دفتر خدمات یا سامانه
در حال حاضر، ثبت واخواهی عمدتاً از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی انجام میشود. شما با همراه داشتن کارت ملی، شماره پرونده و رأی، به دفتر مراجعه میکنید و ضمن تکمیل فرم مربوط، لایحه را نیز ضمیمه مینمایید. توصیه میشود نسخهای از لایحه و رسید ثبت را نزد خود نگه دارید.
۴. رسیدگی دادگاه به واخواهی
پس از ثبت، پرونده به همان شعبه برمیگردد و دادگاه برای بررسی واخواهی، وقت رسیدگی تعیین میکند. در این مرحله:
- شما و شاکی (یا نمایندهاش) دعوت میشوید.
- قاضی مجدداً ادعاها، دفاعیات و ادله را میشنود و بررسی میکند.
- در پایان، ممکن است حکم تأیید، اصلاح یا نقض شود.
در پروندههای حساس و پیچیده، حضور یک وکیل با تجربه در کنار شما، هم در تنظیم لایحه و هم در جلسه دادگاه، میتواند شانس موفقیت در واخواهی را بهطور چشمگیری افزایش دهد.
چه محدودیتهایی در اعتراض به حکم غیابی وجود دارد؟
واخواهی، گرچه یک فرصت مهم دفاعی است، اما همهچیز را از صفر شروع نمیکند و محدودیتهایی دارد که باید از ابتدا آنها را بشناسید.
۱. محدوده بررسی دادگاه در واخواهی
در واخواهی، همان قاضی صادرکننده حکم، دوباره پرونده را میبیند. این یعنی:
- قاضی میتواند اشتباهات خود را اصلاح کند، اما بهطور طبیعی، نسبت به رأی قبلی خود نیز ذهنیت دارد.
- تمرکز بر ادله جدید، توضیحاتی که قبلاً شنیده نشده و ایرادات شکلی (مثل ابلاغ) اهمیت ویژهای پیدا میکند.
- اگر صرفاً همان مطالب قبلی را تکرار کنید، بدون ارائه زاویه دید جدید یا ادله تازه، احتمال تغییر حکم پایین میآید.
۲. چه موضوعاتی در واخواهی قابل طرح است و چه چیزهایی در تجدیدنظر؟
بهطور کلی، در واخواهی میتوان تقریباً همان موضوعاتی را مطرح کرد که در دفاع عادی در دادگاه بدوی مطرح میشود؛ از انکار کلی اتهام گرفته تا ایراد به شهادت شهود. اما برخی ایرادات شکلی و ماهوی، اگر در واخواهی بهخوبی مطرح نشوند، ممکن است فقط در مرحله تجدیدنظر قابل پیگیری باشند؛ آنهم با محدودیتهای خاص این مراحل.
در تجدیدنظر، دادگاه عالیتر به بررسی کل حکم (بعد از واخواهی) میپردازد و معمولاً بیش از هر چیز به «اشتباهات اساسی» در استدلال حقوقی و ارزیابی ادله توجه میکند. بنابراین اگر در واخواهی، دفاعیات اساسی، ادله مهم یا ایرادات قانونی مطرح نشوند، ممکن است در تجدیدنظر دیر شده باشد.
نکات مهم دفاعی در اعتراض به حکم غیابی
اعتراض به حکم غیابی، فقط یک کار اداری نیست؛ یک «فرصت دفاع» است که اگر درست استفاده شود، میتواند سرنوشت پرونده را عوض کند. چند نکته دفاعی مهم که در واخواهی نباید فراموش شوند:
۱. اثبات عدم اطلاع واقعی از دادرسی
اگر ابلاغها به آدرسی رفته که سالهاست در آن زندگی نمیکنید، یا پیامک به شمارهای ارسال شده که دیگر در اختیار شما نبوده، لازم است این موضوع را در واخواهی بهروشنی توضیح دهید و تا حد امکان با مدارک (مثل سند تغییر نشانی، استعلام، پرینت مخابراتی) اثبات کنید که اطلاع واقعی نداشتهاید.
۲. توضیح موانع جدی برای حضور
گاهی متهم از دادرسی خبر داشته اما بهدلیل بیماری، حبس در جای دیگر، سفر ضروری یا شرایط خاص خانوادگی، عملاً امکان حضور نداشته است. در این صورت نیز بهتر است تمام جزئیات و اسناد مربوط (گواهی پزشکی، گواهی زندان، بلیت سفر و…) را به دادگاه ارائه کنید.
۳. ارائه ادلهای که قبلاً دیده نشدهاند
واخواهی فرصتی است برای آوردن هر آنچه در پرونده غیابی مورد توجه قرار نگرفته است؛ از فیلم دوربینها و پرینت پیامکها تا شهود جدید. نحوه روایت شما از این ادله و چگونگی اتصال آنها به خط دفاع، اگر با دقت و حرفهای طراحی شود، میتواند قاضی را به تجدیدنظر جدی در حکم قبلی وادار کند.
۴. ساختن خط دفاع روشن
در پروندههای کیفری، صرف انکار یا اظهار بیگناهی کافی نیست. لازم است یک «خط دفاع» روشن طراحی شود؛ اینکه دقیقاً چه اتفاقی افتاده، نقش شما چه بوده، چه بخشهایی از روایت شاکی قابل نقد است و چرا ادله ارائهشده نمیتواند شما را به سطح مجازات فعلی برساند. در اینجا تجربه و نگاه تحلیلی وکیل، میتواند فاصله میان یک دفاع پراکنده و یک دفاع منسجم را مشخص کند.
اشتباهات رایج در اعتراض به حکم غیابی و راهحل آنها
در عمل، بسیاری از متهمان یا خانوادهها بهخاطر چند اشتباه ساده، فرصت طلایی واخواهی را از دست میدهند یا تأثیر آن را بسیار کم میکنند. در جدول زیر، برخی اشتباهات رایج و راهحلهای پیشنهادی آورده شده است:
| اشتباه رایج | پیامد | راهحل پیشنهادی |
|---|---|---|
| بیاهمیت تلقی کردن پیامکها و ابلاغهای ثنا | از دست رفتن مهلت ۲۰ روزه واخواهی | بررسی روزانه سامانه ثنا و گرفتن پرینت رأی بلافاصله بعد از ابلاغ |
| تنظیم واخواهی بدون لایحه مستند | رد یا تأیید حکم بدون بررسی عمیق دفاع | تهیه لایحه منظم، مستند به قانون و ادله، ترجیحاً با کمک وکیل |
| پاک کردن پیامهای ثنا و نداشتن مستندات زمانی | سخت شدن اثبات اشکال در ابلاغ یا محاسبه مهلت | نگهداری پرینت پیامکها و رسید ابلاغ بهعنوان مدرک |
| حضور در دادگاه بدون آمادگی یا بدون وکیل در پروندههای سنگین | از دست رفتن فرصت اثرگذاری در جلسه واخواهی | مشاوره قبلی، تمرین روایت پرونده، و همراهی وکیل متخصص کیفری |
اگر اکنون با یک حکم غیابی روبهرو هستید، مهمترین کار این است که تصمیمگیری را به تعویق نیندازید. حتی یک مشاوره کوتاه با وکیل میتواند کمک کند بفهمید بهترین استراتژی در پرونده شما چیست و چگونه باید از حق دفاع خود بهشکل مؤثر استفاده کنید. برای این منظور میتوانید از طریق صفحه تماس، درخواست مشاوره خود را ثبت کنید.
جمعبندی: از شوک حکم غیابی تا طراحی دفاع
دریافت حکم غیابی برای هر متهم و خانوادهاش، شوکآور و نگرانکننده است؛ بهویژه وقتی پای آبرو، شغل یا حتی آزادی و جان فرد در میان باشد. اما باید بهیاد داشته باشید که حکم غیابی، پایان راه نیست؛ بلکه آغازی است برای استفاده از یک فرصت قانونی به نام «واخواهی».
اگر در مهلت مقرر اقدام کنید، میتوانید با تنظیم یک واخواهی دقیق، ایرادات ابلاغ، موانع حضور، ادله جدید و روایت واقعی خود از ماجرا را پیش روی دادگاه بگذارید. در این مسیر، شناخت تفاوت میان واخواهی و تجدیدنظر، آگاهی از محدودیتها و پرهیز از اشتباهات ساده، نقشی تعیینکننده دارد.
در نهایت، اعتراض به حکم غیابی در پروندههای کیفری، بهویژه پروندههای سنگین، زمانی بیشترین اثر را دارد که در کنار آگاهی حقوقی، از تجربه عملی و نگاه انسانی یک وکیل متخصص نیز بهرهمند شوید؛ کسی که هم زبان قانون را بداند و هم زبان ترس، سردرگمی و امید خانوادهای را که در میانه یک بحران کیفری ایستاده است.
سوالات متداول
۱. حکم غیابی یعنی چه و آیا حتماً علیه من صادر شده است؟
حکم غیابی یعنی دادگاه بدون حضور شما و بدون دفاع حضوری یا لایحهایتان رأی صادر کرده است. این نوع حکم فقط زمانی ممکن است صادر شود که شما در جلسات دادرسی حاضر نشده و وکیل هم معرفی نکرده باشید. اگر پیامک ثنا دریافت کردهاید، متن رأی را در سامانه بخوانید تا مطمئن شوید مخاطب حکم دقیقاً چه کسی است و عنوان اتهام چیست.
۲. اگر از حکم غیابی بیخبر بودهام، باز هم مهلت ۲۰ روزه برای واخواهی محاسبه میشود؟
در قانون، مهلت ۲۰ روزه از تاریخ ابلاغ رأی (اعم از واقعی یا قانونی) محاسبه میشود، نه از تاریخ اطلاع واقعی شما. با این حال، اگر بتوانید ثابت کنید ابلاغ به شکل اساسی مخدوش بوده یا عملاً امکان دسترسی به پیامک و سامانه را نداشتهاید، ممکن است بتوان درباره مهلت دفاع کرد. این موضوع ظریف و فنی است و معمولاً نیازمند بررسی دقیق مدارک توسط وکیل است.
۳. هم واخواهی کردهام و هم میخواهم تجدیدنظر بخواهم؛ کدام مقدم است؟
در مورد حکم غیابی، ابتدا باید واخواهی در همان دادگاه صادرکننده رأی انجام شود. پس از صدور رأی در مرحله واخواهی (که اینبار حضوری محسوب میشود)، اگر هنوز به نتیجه معترض باشید، میتوانید در مهلت قانونی از رأی واخواهیشده تجدیدنظرخواهی کنید. بنابراین واخواهی و تجدیدنظر دو مرحله پشتسرهم هستند، نه همزمان.
۴. اگر در واخواهی حاضر نشوم، دوباره حکم غیابی صادر میشود؟
اگر خودتان درخواست واخواهی داده باشید اما در جلسه رسیدگی حاضر نشوید و وکیل هم نفرستید، عملاً دادگاه امکان شنیدن دفاع شما را از دست میدهد و معمولاً همان رأی قبلی را تأیید میکند. در این وضعیت، شانس شما برای تغییر نتیجه بهشدت کم میشود. بنابراین اگر واخواهی میکنید، حتماً برای حضور یا اعزام وکیل برنامهریزی کنید.
۵. آیا برای اعتراض به حکم غیابی حتماً باید وکیل بگیرم؟
قانون شما را ملزم به داشتن وکیل نمیکند، اما در عمل، بهویژه در پروندههای سنگین یا پیچیده، نبود وکیل ریسک بالایی دارد. تنظیم لایحه واخواهی، تشخیص ایرادات ابلاغ، انتخاب ادله مؤثر و نحوه ارائه آنها در دادگاه، کارهای فنی و تجربهمحور است. یک وکیل متخصص میتواند از همان ابتدا خط دفاع را طراحی و احتمال موفقیت در واخواهی را بیشتر کند.
منابع
قانون آیین دادرسی کیفری، مصوب ۱۳۹۲ با اصلاحات بعدی، بهویژه مواد ۴۰۶ تا ۴۱۰
قانون مجازات اسلامی، مصوب ۱۳۹۲
