عدالت و انسان در ادبیات کلاسیک

شاهنامه: عدالت برآسای پاسداری از شأن انسان

شاهنامه‌ فردوسی، برخلاف تصور برخی خام‌اندیشان تاریخ پادشاهان نیست، بلکه کتاب «زندگی»، «آزادگی» و «دادگستری» است.
در نگاه این حکیم سخن‌پرور یعنی فردوسی، عدالت یا به زبان خودش «داد»، یعنی جلوگیری از سلطه بی‌شرمانه قدرت بر سرنوشت انسان و سایه‌افکندن ظلم بر زندگی او.
شما داد جوييد و پيمان كنيد
زبان را به پيمان گروگان كنيد

مكن ای برادر به بيداد رای
كه بيداد را نيست با داد پای

به هر كار فرمان مكن جز به داد
كه از داد باشد روان تو شاد

رستم، عدالت را در حمایت از شاه دادگر می‌بیند و هماره پشتیبان مردم و ایران است؛ حتی اگر شاه ایران گام در مسیر بیدادگری بگذارد از او سر می‌پیچد و چونان رویارویی‌اش با کاووس‌شاه فریاد برمی‌آورد:

«چه کاووس‌شاه و چه یک مشت خاک»

و اگر با دیوان می‌جنگد چون آنان نماد وارونگی و کردار نابجا هستند.
سیاوش نیز داد را در پایبندی به پیمان و پرهیز از جنگ بی‌دلیل و ریختن خون آدمیان بی‌گناه می‌داند.
کاوه آهنگر و فریدون نیز که نماد بلندآوازه ظلم‌ستیزی در دو سطح و دو طبقه اجتماعی‌اند؛ آنجا که به مبارزه با ضحاک برمی‌خیزند و درفش کاویانی به پرچم و عَلَم همیشه دادگستری ایران تبدیل می‌شود.
در شاهنامه، بیداد ریشهٔ سقوط است، و داد پایهٔ پایداری.

همان شاه بيدادگر در جهان
نكوهيده باشد به نزد مهان
به گيتی بماند از او نام بد
همان پيش يزدان سرانجام بد
كه نفرين بود بهر بيدادشاه
تو جز داد مپسند و نفرين مخواه
ز نيكی فرومايه را دور دار
به بيدادگر مرد، مگذار كار

سعدی: عدالت و کرامتِ مشترک انسان

سعدی از جمله کسانی است که عدالت را از سطح فرمان‌روایی، به سطح زندگی روزمره و اخلاق انسانی می‌آورد. در بوستان، عدالت نه فقط وظیفهٔ حاکمان، بلکه وظیفهٔ هر انسانی است که با دیگری سر و کار دارد. اما طبیعتاً او به عنوان یک مرد جهان‌دیده همواره نوک پیکان نقد و پندش را به سوی قدرتمندان می‌گیرد و همواره باور دارد این مردم‌اند که بیخ و ریشه حکومت‌اند

«رعیت چو بیخ اند و سلطان درخت
درخت ای پسر باشد از بیخ سخت»

و نتیجه این باور آن است که:

نکند جور پیشه سلطانی
که نیاید ز گرگ چوپانی
پادشاهی که طرح ظلم افگند
پای دیوار ملک خویش بکند

مولانا: عدل چه بود وضع اندر موضعش

مولانا عدالت را نه الزاما در برابر ستم، بلکه در برابر بی‌نظمی و بی‌آهنگی تعریف می‌کند.
او نگاهی عرفانی و کلان‌نگر دارد و هستی را از پس عینک وحدت و کل‌نگرانه می‌بیند. بر همین اساس با نگرشی که بسیار به فلسفه نسبی‌گرایانه امروزی نزدیک است عدالت را در تعادل نیروهای اهریمنی و اهورایی می‌داند. برای نمونه با دقت این ابیات را بخوانید:

گفت شه نیکوست خیر و موقعش
لیک چون خیری کنی در موضعش

موضع رخ، شه نهی ویرانی‌است
موضع شه، اسپ هم نادانی‌است

در شریعت هم عطا هم زجر هست
شاه را صدر و فرس را درگه است

عدل چه بود وضع اندر موضعش
ظلم چه بود وضع در ناموقعش

نیست باطل هر چه یزدان آفرید
از غضب وز حلم وز نصح و مکید

خیر مطلق نیست زینها هیچ چیز
شر مطلق نیست زینها هیچ نیز

نفع و ضر هر یکی از موضع است
علم ازین رو واجب است و نافع است.

این تعریف، همان است که هم به پیامبر اسلام منسوب است که:
والعدل ليس هو التسوية بين الخلق في كل شيء! كلا، بل العدل هو وضع الشيء في موضعه اللائق به، كما أن الظلم هو وضع الشيء في غير موضعه.و هم بر زبان امام اول شیعیان رفته است، چنان که در حکمت ۴۳۷ نهج البلاغه آمده است:

وَ سُئِلَ أَيُّهُمَا أَفْضَلُ، الْعَدْلُ أَوِ الْجُودُ؟ فَقَالَ: الْعَدْلُ يَضَعُ الْأُمُورَ مَوَاضِعَهَا…

که ترجمه‌ این دو سخن همان بیت مولانا است:
«عدل چه بود وضع اندر موضعش…»

این ترجمان عرفانی از عدالت که مشخصا برداشتی مستقیم از ماثورات است، تعریفی است که بعدها در فلسفه و حقوق نیز به عنوان تناسب، توازن و تعادل فهمیده می‌شود.
در لایه‌ای و سطحی دیگر در جهان مولانا، انسان زمانی به عدالت می‌رسد که با خود، با دیگری و با جهان به سازگاری و صلح می‌رسد؛ چیزی که در ساحت اجتماعی، به پذیرش تفاوت‌های انسانی می‌انجامد.