ساعت ۱۱ شب، پیامهای توهینآمیز یکییکی در دایرکت اینستاگرام ظاهر میشود؛ «اگر فلان کار را نکنی، آبرویت را میبرم»، «همهجا اسکرینشاتها را پخش میکنم». فرستنده ناشناس است، عکس پروفایل ندارد، اما جملاتش آنقدر صریح و تهدیدآمیز است که خواب را از چشمان شما میگیرد. صبح فردا، خانواده نگراناند، شما مضطرب، و شاید اولین سؤالی که به ذهنتان میرسد این باشد: «واقعاً میشود از این توهین و تهدید اینترنتی شکایت کرد؟ پلیس فتا چه کمکی میکند؟»
تعریف قانونی توهین و تهدید اینترنتی؛ قانون چه میگوید؟
در قانون ایران، «توهین» و «تهدید» دو عنوان مجرمانه جدا هستند، اما در فضای مجازی اغلب در کنار هم رخ میدهند. توهین یعنی بهکار بردن الفاظ و رفتارهایی که شرافت و حیثیت شخص را لکهدار کند؛ تهدید یعنی ترساندن فرد به ضرری که قرار است در آینده به او، خانوادهاش، آبرو یا مالش وارد شود.
طبق قانون مجازات اسلامی، توهین به افراد (غیر از موارد خاص مثل توهین به مقدسات یا مقامات که احکام جدا دارند) میتواند منجر به حبس یا جزای نقدی شود. تهدید نیز اگر همراه با خواستهای نامشروع باشد (مثلاً اخاذی، وادار کردن به رابطه، مجبور کردن به پرداخت پول) معمولاً با مجازات شدیدتری مواجه میشود.
وقتی این رفتارها در شبکههای اجتماعی، پیامرسانها یا از طریق ایمیل و پیامک رخ میدهد، عنوان «توهین و تهدید اینترنتی» پیدا میکند. قانون جرایم رایانهای، این نوع رفتار را همسطح رفتار حضوری میداند؛ یعنی اینطور نیست که چون پشت صفحه موبایل رخ داده، «شوخی» یا «قابل پیگیری نیست» فرض شود.
نکته مهم برای شما بهعنوان شاکی یا متهم این است که بدانید:
- رکن اصلی توهین، «الفاظ یا رفتار موهن» است، نه صرفاً دعوا یا اختلاف نظر.
- رکن اصلی تهدید، «ترساندن از ضرر آینده» است؛ مثلاً تهدید به انتشار عکس خصوصی، تهدید به ضربوجرح یا تهدید به شکایت بیاساس.
- مهم نیست تهدید عملی شده یا نه؛ صرف تهدید، در صورت احراز، قابل مجازات است.
مصادیق رایج توهین و تهدید اینترنتی در زندگی روزمره
در پروندههای واقعی، توهین و تهدید اینترنتی معمولاً در بستر روابط عاطفی، خانوادگی، کاری یا اختلافات مالی شکل میگیرد. برخی مصادیق رایج که پلیس فتا و دادسرا با آن مواجهاند عبارتاند از:
- ارسال پیامهای حاوی الفاظ رکیک و تحقیرآمیز در واتساپ، اینستاگرام یا تلگرام
- تهدید به انتشار عکس، ویدیو یا چت خصوصی برای تخریب آبرو
- ساختن صفحه جعلی به نام فرد و انتشار مطالب تحقیرآمیز درباره او
- مصادره عکسهای شخصی از پیج خصوصی و تهدید به پخش آنها بین همکاران یا اعضای خانواده
- ارسال مداوم پیامهای تهدیدآمیز مثل «میکشمَت»، «میآیم جلوی محل کارت رسوایت میکنم»
- تهدید به شکایتهای سریالی و بیاساس، صرفاً برای ایجاد ترس یا مجبور کردن طرف مقابل به یک کار خاص
در بسیاری از پروندههای جرایم سایبری، یک اشتباه رایج این است که طرفین در اوج عصبانیت، پیامهایی ارسال میکنند که بعداً در دادگاه علیه خودشان استفاده میشود. اینکه «همه در گروه فامیلی اینطور حرف میزنند» یا «در فضای مجازی کسی جدی نمیگیرد» در نگاه قانون توجیه محسوب نمیشود.
نحوه شکایت از توهین و تهدید در پلیس فتا؛ قدمبهقدم
اگر تصمیم گرفتهاید از فردی بهخاطر توهین یا تهدید اینترنتی شکایت کنید، لازم نیست حتماً او را حضوری بشناسید. پلیس فتا امکان ردیابی بسیاری از حسابها و شمارهها را دارد؛ البته به شرطی که شما ادلهتان را درست حفظ و ارائه کنید.
مرحله اول: ثبت شکایت
برای شروع، دو راه اصلی دارید:
- مراجعه حضوری به پلیس فتا در مرکز استان یا شهرستان
- ثبت گزارش اولیه در سایت پلیس فتا و سپس مراجعه حضوری طبق راهنمایی که به شما داده میشود
در فرم شکایت، باید بهطور ساده توضیح دهید که چه اتفاقی افتاده، در چه تاریخی پیامها ارسال شده، از چه بستری (اینستاگرام، واتساپ و…) استفاده شده و آیا شما شخص مظنون را میشناسید یا خیر.
مرحله دوم: ارجاع به دادسرا
پرونده پس از بررسی اولیه در پلیس فتا، معمولاً به دادسرای محل وقوع جرم یا دادسرای ویژه جرایم رایانهای ارجاع میشود. بازپرس، وظیفه هدایت تحقیقات را بر عهده دارد. اینجا نقطهای است که نقش وکیل کیفری اهمیت پیدا میکند؛ زیرا نحوه تنظیم شکواییه، ادبیات حقوقی و چینش ادله، مسیر پرونده را تحت تأثیر قرار میدهد.
اگر احساس میکنید پرونده شما میتواند به تنشهای بیشتر، بازداشت یا اتهامات متقابل منجر شود، مشاوره با یک وکیل متخصص در دفاع و وکالت کیفری پیش از هر اقدام، تصمیمی محافظتی برای شماست.
مدارک لازم برای شکایت؛ اسکرینشات کافی است؟
در جرایم اینترنتی، «ادله دیجیتال» قلب پرونده است. شایعترین سؤال این است: «فقط اسکرینشات ببرم کافی است؟» پاسخ کوتاه این است: اسکرینشات مهم است، اما کافی نیست؛ بلکه بخشی از پازل ادله بهشمار میآید.
چه چیزهایی را باید جمعآوری کنید؟
- اسکرینشات کامل از صفحه چت، همراه با نام کاربری، تاریخ و ساعت
- لینک پروفایل فرد (در اینستاگرام، تلگرام و…)
- شماره تلفن یا آیدی که از آن پیام ارسال شده است
- هرگونه فایل صوتی، تصویری یا ویدئویی تهدیدآمیز
- در صورت تماس تلفنی، شماره تماس و در صورت امکان گزارش اپراتور (در مراحل بعدی و از طریق مراجع رسمی)
پلیس فتا معمولاً با استفاده از این اطلاعات و ابزارهای فنی، ارتباط پیامها با صاحب خط یا حساب را بررسی میکند. بنابراین پاک کردن چت، حذف پیامها یا «ریپورت» سریع صفحه قبل از مستندسازی، یکی از اشتباهات جدی است که میتواند اثبات جرم را دشوار کند.
نکات مهم درباره حفظ ادله دیجیتال؛ چه کارهایی را هرگز انجام ندهید
در لحظات عصبانیت یا ترس، تصمیمهای عجولانه اغلب به ضرر پرونده تمام میشود. در ادامه، برخی اشتباهات رایج و راهحلهای آنها را میبینید:
| چالش رایج | پیامد حقوقی | راهحل عملی |
| حذف چت بلافاصله بعد از توهین یا تهدید | از بین رفتن ادله و تضعیف امکان اثبات جرم | ابتدا اسکرینشات کامل و در صورت امکان فیلم از اسکرول چت بگیرید، بعد تصمیم بگیرید. |
| تحریک متقابل و ارسال توهین در پاسخ | تبدیل شدن از شاکی به متهم همزمان | پس از اولین توهین جدی، بهتر است از هر پاسخ احساسی خودداری کنید. |
| انتشار عمومی توهین یا تهدید در استوری | احتمال طرح دعوای متقابل بابت «نشر اکاذیب یا توهین» | ادله را فقط نزد پلیس و مرجع قضایی ارائه کنید، نه در فضای عمومی. |
| ساختن حساب جعلی برای «جواب دادن» | ارتکاب جرم جدید و گرهخورده شدن دو پرونده | از هرگونه اقدام تلافیجویانه دیجیتال پرهیز کنید؛ مسیر شما باید صرفاً قانونی باشد. |
در بسیاری از پروندهها، آنچه در ابتدا یک تهدید ساده اینترنتی بوده، بهخاطر همین اشتباهات به مجموعهای از اتهامات متقابل تبدیل شده است. مشاوره کوتاه با وکیل در همان ساعات اولیه، میتواند از بسیاری از این پیچیدگیها جلوگیری کند.
حقوق شاکی و متهم در پروندههای توهین و تهدید اینترنتی
پروندههای توهین و تهدید، بهویژه در فضای مجازی، معمولاً دو چهره دارند؛ پشت هر پرونده، هم شاکی هست و هم متهم. هر دو طرف حقوقی دارند که رعایت آنها برای رسیدن به «عدالت انسانی» ضروری است.
حقوق شاکی
- حق ثبت شکایت و پیگیری تا صدور رأی
- حق درخواست تأمین دلیل و حفظ ادله دیجیتال
- حق داشتن وکیل در تمام مراحل تحقیقات مقدماتی و دادگاه
- حق درخواست قرار تأمین مناسب برای متهم، در صورت ادامهدار بودن تهدید
- حق مطالبه جبران خسارت مادی و معنوی (در حدودی که قانون پیشبینی کرده است)
حقوق متهم
- حق اطلاع از اتهام انتسابی بهصورت روشن و قابلفهم
- حق سکوت در بازجویی و مشورت با وکیل قبل از ارائه هر توضیح مهم
- حق دسترسی به ادلهای که علیه او استفاده میشود و پاسخگویی به آنها
- حق داشتن وکیل در مرحله تحقیقات مقدماتی و جلسات دادگاه
- حق درخواست تجدیدنظر نسبت به رأی صادره، در چارچوب مهلتهای قانونی
گاهی متهم ادعا میکند که حساب او هک شده یا شخص دیگری از گوشیاش سوءاستفاده کرده است. این ادعا اگر بدون پشتوانه و صرفاً برای فرار از مسئولیت مطرح شود، چندان راهگشا نیست؛ اما در مواردی که واقعاً ردپای سوءاستفاده دیجیتال وجود دارد، نقش کارشناسی فنی پلیس فتا و دفاع حقوقی تخصصی بسیار تعیینکننده میشود.
اشتباهات رایج شاکیان و متهمان در مواجهه با توهین و تهدید اینترنتی
تجربه نشان میدهد بسیاری از افراد، چه در جایگاه شاکی و چه متهم، چند اشتباه مشترک دارند که آینده پرونده را تحتتأثیر قرار میدهد:
- سوءاستفاده از شکایت بهجای حل اختلاف: گاهی شاکی، از تهدید اینترنتی بهعنوان ابزار فشار در یک دعوای خانوادگی یا مالی استفاده میکند. این رویکرد، هم اثر دفاعی پرونده را ضعیف میکند و هم میتواند به ضرر او تمام شود.
- بیاهمیت شمردن پیامهای تهدیدآمیز اولیه: بسیاری از تهدیدهای جدی، با «شوخی» یا «اعصابخوردی لحظهای» شروع میشود. بیتوجهی کامل به این نشانهها، در برخی پروندهها به تشدید رفتار متهم انجامیده است.
- ارائه ادله ناقص یا تحریفشده: برش دادن بخشی از چت، حذف جملههای خود، یا مونتاژ تصویر، میتواند اعتبار شما را نزد قاضی مخدوش کند؛ حتی اگر در اصل ماجرا حق با شما باشد.
- تأخیر زیاد در طرح شکایت: فاصله طولانی بین وقوع توهین یا تهدید تا شکایت، هم از نظر اثباتی (حذف پیامها، تغییر شماره و آیدی) و هم از نظر تحلیلی (سؤال قاضی درباره دلیل این تأخیر) به ضرر شاکی است.
اگر هماکنون با چنین وضعیتی روبهرو هستید و نمیدانید اقدام قانونی بهنفع شماست یا نه، یک گفتوگوی هدفمند با وکیل میتواند تصویر روشنتری از ریسکها و شانس موفقیت پرونده به شما بدهد. برای این منظور، میتوانید از طریق تماس و مشاوره درخواست خود را ثبت کنید.
جمعبندی؛ قبل از هر پاسخ احساسی، فکر حقوقی کنید
توهین و تهدید اینترنتی، فقط چند کلمه روی صفحه موبایل نیست؛ در پشت این کلمات، آبرو، امنیت روانی و گاهی سرنوشت خانوادگی انسانها قرار دارد. قانون ایران این رفتارها را جدی میگیرد و امکان پیگیری از طریق پلیس فتا و دادسرا را فراهم کرده است. بااینحال، نتیجه پرونده تنها به «وجود پیام توهینآمیز» وابسته نیست؛ نحوه حفظ ادله، زمان طرح شکایت، نقش وکیل و شیوه روایت شما از ماجرا، همگی در قضاوت نهایی اثرگذارند.
اگر در جایگاه شاکی هستید، مهمترین کار شما این است که قبل از پاک کردن پیامها یا پاسخگویی احساسی، ادله را بهدرستی ثبت و نگهداری کنید. اگر در جایگاه متهم قرار گرفتهاید، حق دفاع و حق سکوت را جدی بگیرید و بدون مشورت با متخصص، توضیحات شتابزده ندهید. در هر دو وضعیت، نگاه انسانی و تحلیلی به پرونده، شانس رسیدن به راهحلی عادلانهتر را افزایش میدهد.
سوالات متداول
۱. آیا برای شکایت از توهین و تهدید اینترنتی حتماً باید فرد را بشناسم؟
خیر. در بسیاری از پروندهها، آغاز شکایت با یک آیدی ناشناس یا شماره مجازی است. پلیس فتا در چارچوب اختیارات قانونی، تلاش میکند هویت واقعی استفادهکننده از حساب را شناسایی کند. شرط اصلی این است که شما ادله کافی مثل اسکرینشات، لینک صفحه و زمان تقریبی ارسال پیامها را در اختیار داشته باشید. هرچقدر اطلاعات اولیه شما دقیقتر باشد، امکان شناسایی فرد پشت حساب افزایش مییابد.
۲. اسکرینشات چت در واتساپ یا اینستاگرام برای اثبات توهین و تهدید کافی است؟
اسکرینشات یکی از ادله مهم است، اما بهتنهایی تضمینکننده نتیجه پرونده نیست. دادسرا معمولاً برای اطمینان از صحت ادله، از پلیس فتا و کارشناسان رسمی کمک میگیرد تا سوابق فنی، آیپی و اطلاعات مرتبط بررسی شود. اگر اسکرینشاتها ناقص، بدون تاریخ و ساعت یا بدون نام کاربری باشد، قدرت اثباتی آنها کاهش مییابد. بنابراین بهتر است هم اسکرینشات و هم نسخه کامل چت روی گوشی حفظ شود.
۳. اگر من هم در جواب، به طرف مقابل توهین کرده باشم، هنوز میتوانم شاکی باشم؟
بله، اما باید بدانید در این صورت احتمالاً هر دو طرف در جایگاه متهم قرار میگیرید و پرونده به سمت «توهین متقابل» میرود. قاضی کل مکالمه را میبیند، نه فقط شروع آن را. اگر پاسخهای شما هم حاوی الفاظ رکیک و تهدید باشد، امکان محکومیت برای هر دو وجود دارد. به همین دلیل توصیه میشود پس از اولین توهین جدی، از ادامه بحث پرهیز و مسیر قانونی را انتخاب کنید.
۴. اگر تهدید اینترنتی عملی نشود، باز هم مجازات دارد؟
بله. در جرم تهدید، تمرکز قانون بر «ایجاد ترس و فشار روانی با وعده وارد کردن ضرر آینده» است، نه الزاماً عملی کردن آن. البته در تعیین نوع و میزان مجازات، قاضی به اوضاع و احوال پرونده، تکرار تهدید، جدیت آن و شخصیت طرفین توجه میکند. اگر تهدید همراه با اخاذی، انتشار اطلاعات خصوصی یا سایر جرایم باشد، ممکن است مجازاتها سنگینتر شود.
۵. در صورت رضایت دادن به متهم، پرونده توهین و تهدید اینترنتی بسته میشود؟
در بسیاری از موارد، رضایت شاکی میتواند به توقف تعقیب یا کاهش مجازات منجر شود، اما این موضوع بسته به نوع اتهام، سوابق متهم و نظر قاضی متفاوت است. در جرایمی که جنبه عمومی پررنگتری دارند، حتی با رضایت شاکی ممکن است دادستان پیگیری را ادامه دهد. پیش از اعلام رضایت، بهتر است با وکیل مشورت کنید تا بدانید چه اثری بر پرونده، پیشینه کیفری و امنیت آینده شما خواهد داشت.
منابع
قانون مجازات اسلامی (کتاب پنجم تعزیرات)، مصوب ۱۳۷۵ و اصلاحات بعدی
قانون جرایم رایانهای، مصوب ۱۳۸۸ مجلس شورای اسلامی
